به منظور بررسی تنوع ژنوتیپ های کنجد، تعداد 27 ژنوتیپ در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی در مزرعه موسسه نهال و بذر کاشته و تعداد 21 صفت اندازه گیری شدند. با استفاده از تجزیه خوشه ای بر اساس فاصله اقلیدوسی و روش وارد، ژنوتیپ های مورد مطالعه در چهار گروه قرار گرفتند که بعضی از ژنوتیپ های کنجد ایرانی در گروه ژنوتیپ های خارجی قرار گرفتند. این موضوع احتمال خویشاوندی آنها با ژنوتیپ های خارجی را نشان می دهد. بر اساس تجزیه به عاملها شش عامل 09/74 درصد از تنوع را توجیه کردند. بر اساس بررسی های قبلی، 35 آغازگر RAPD (از سری آغازگرهای اپرون) انتخاب و از این میان تعداد 10 آغازگر نوارهای واضح و تکرار پذیر برای ژنوتیپ ها نشان دادند. چندشکلی برای کل نشانگرها برابر با 3/56 درصد بود. نتایج حاصل از داده های مورفولوژیک و مولکولی نشان داد که همبستگی غیرمعنی دار بین این دو سری از داده ها وجود دارد. نتایج این تحقیق می تواند در حفاظت، طبقه بندی و اصلاح ژنوتیپ های کنجد ایرانی موثر باشد.

Recognition and understanding the genetic control of traits, combining ability and genetic structure are directly related to the success of breeding programs. For this purpose, a 7 × 7 one-way diallel design was conducted in a randomized complete block design with three replications. The measured traits were included plant height, height to the first capsule, number of days to 50% and 90% of flowering, number of capsules per plant, number of seeds per capsule, number of days to physiological ripening, number of branches, leaves number and length, 1000-seeds weight, capsule weight, length and width, chlorophyll a, b and total chlorophyll, biological andeconomic yields, harvest index, oil and protein percentage. Analysis of variance showed that there was a significant difference between genotypes and diallel analysis showed that the additive variance of all traits and dominant variance of all traits except height to the first fruit-bearing capsule were significant. The oltan cultivar was the best and Ardestan genotype was the worst genotype in terms of general combining ability. Sabzevar×TS-3 and Sirjan×Fars were the best hybrids in most traits. The general heritability was between 0.90 to 0.96 for biologic yield and number of branches, respectively and narrow heritability was between 0.36 to 0.91 for the number of branches and harvest index, respectively. The analysis of variance by Hayman method confirmed the results of Griffing analysis.

مقدمه: روغن کنجد در مقایسه با دیگر روغن های خوراکی به دلیل دارا بودن ترکیبات لیگنانی مانند سزامین و سزامولین مقاومت بالاتری در برابر تخریب ناشی از اکسیداسیون دارد. فرایند برشته نمودن نیز می تواند تاثیر بسزایی در افزایش مقاومت اکسیداتیو روغن کنجد داشته باشد. هدف از این پژوهش بررسی شرایط برشته کردن کنجد از لحاظ دما و زمان با استفاده از روش سطح پاسخ به منظور دستیابی به بالاترین درجه مقاومت اکسیداتیو و بهترین رنگ روغن کنجد برشته شده بود.مواد و روش ها: به منظور بررسی شرایط برشته کردن دو نمونه کنجد سفید و قهوه ای، دو فاکتور دما (200، 215 و 230 درجه سانتی گراد) و زمان (15، 25 و 35 دقیقه) فرایند در 3 سطح استفاده شد. تعداد کل آزمایشات برای هر نمونه دانه کنجد برابر 12 بود و متغیرهای وابسته (پاسخ)، مقاومت اکسیداتیو و رنگ (شاخص L و (DE روغن کنجد برشته شده در نظر گرفته شد. پس از آنالیز داده ها توسط نرم افزار، آنالیز آماری مدل های مربوط به پایداری و رنگ (شاخص L و (DE نمونه های روغن کنجد برشته شده بررسی شد.یافته ها: فاکتور دما بیش از فاکتور زمان در تغییرات مقاومت اکسیداتیو و رنگ روغن کنجد در طی برشته کردن موثر بود. به طور کلی با افزایش دما و زمان برشته کردن، مقاومت اکسیداتیو روغن افزایش، شاخص L (شدت روشنایی) روغن کاهش و DE (تغییرات رنگ) روغن افزایش می یابد.نتیجه گیری: شرایط بهینه برشته کردن کنجد قهوه ای دمای تقریبا 216.86 درجه سانتی گراد و زمان 19.32 دقیقه بود در حالیکه در مورد کنجد سفید نقاط بهینه فرایند دمای 220.47 درجه به مدت 15 دقیقه به دست آمد.

مقدمه: گیاه کنجد Sesamum indicum L. بومی جنوب غربی آسیا و آفریقا بوده و مصارف غذایی قابل توجهی دارد. روغن کنجد در درمان برخی بیماریها و نیز ساخت داروها مورد مصرف دارد. روش کار: در این مطالعه توصیفی، دانه کند از نظر ماکروسکوپی و پودر آن از نظر میکروسکوپی مورد آزمایش قرار گرفت که نتایج حاصله در قالب جداول توصیفی ارایه شده است. نتایج: بسیاری از شاخصهای کمی و کیفی در دانه کنجد ایرانی مشابه با استانداردهای جهانی می باشد. آزمایشات فیتوشیمیایی وجود آلکالویید، گلیکوزید قلبی، ساپونین، تانن، آنتراکینون و فلاونویید را در این گیاه تایید نکرد اما وجود استرویید، لیگنان، روغن ثابت، پروتیین، گم و موسیلاژ و کاتیونهای آهن، کلسیم، پتاسیم و آنیون فسفر به اثبات رسید. میزان قابل توجهی روغن و پروتیین نیز از دانه کنجد استخراج گردید. میزان گم و موسیلاژ این گیاه به ترتیب 0.007% و 3.653% محاسبه شد و اندیس های اسیدی، صابونی، یدی، پراکسیدی و جز غیرصابونی در مورد کنجد به ترتیب 0.25، 192.19، 108.37، 3.10 و 1.25% تعیین گردید. هفت ترکیب لیگنانی نیز با بررسی های TLC مورد شناسایی واقع گردید. نتیجه گیری: بسیاری از شاخصهای کمی و کیفی در دانه کنجد ایرانی مشابه با استانداردهای جهانی می باشد.

در سال های اخیر استفاده از روغن کنجد به دلیل خاصیت آنتی اکسیدانی بالا و خواص تغذیه ای مورد توجه قرار گرفته است. باتوجه به استفاده از روغن استحصالی از دانه کنجد به دو صورت روغن ارده و روغن کنجد، در مطالعه حاضر مقادیر عناصر معدنی در دانه کنجد و روغن استحصالی از آن (روغن ارده و کنجد تصفیه) مورد بررسی قرار گرفت. به منظور تعیین مواد معدنی، نمونه روغن ارده و روغن کنجد تصفیه از یک نوع دانه کنجد وارداتی تهیه شد. نمونه ها با استفاده از هضم به روش مایکروویو در حضور 5 میلی لیتر اسید نیتریک غلیظ و 2 میلی لیتر آب اکسیژنه هضم شد. نمونه‎های هضم شده از فیلتر سر سرنگی 45/0 میکرومتری عبور داده شد. سپس غلظت فسفر، پتاسیم، آهن، نیکل، کبالت، منگنز، کلسیم و منیزیم در دانه کنجد، روغن ارده و روغن کنجد تصفیه شده هضم شده با استفاده از دستگاه ICP-OES (طیف سنج پلاسمای جفت القایی) مورد بررسی قرار گرفت. در مطالعه حاضر میزان حد تشخیص برای عناصر مورد بررسی شامل منیزیم: 00066/0، منگنز: 000134/0، فسفر: 384/0 ، آهن: 000797/0، پتاسیم: 00394/0، کلسیم 005/0 میلی گرم بر کیلوگرم، نیکل: 4 و کبالت: 594/0 میکروگرم بر کیلوگرم بود. براساس نتایج بدست آمده بالاترین مقادیر عناصر معدنی در دانه کنجد اندازه گیری شد. نتایج نشان داد روغن کشی از دانه کنجد منجر به کاهش عناصر معدنی در روغن استحصالی شده است. مقادیر مواد معدنی در دانه کنجد به صورت فسفر> کلسیم> پتاسیم> منیزیم> آهن> منگنز> کبالت> نیکل تخمین زده شد. دیده شد که به استثنای پتاسیم و کلسیم، میزان تمامی عناصر معدنی در روغن ارده بالاتر از روغن کنجد تصفیه شده تخمین زده شد. همچنین مقادیر آهن و نیکل در تمامی نمونه های مورد بررسی بالاتر از حد مجاز تخمین شده شد. از آنجایی که بیشتر کنجدهای ایران وارداتی است، به منظور حفظ سلامت مصرف کنندگان نظارت بر میزان مواد معدنی ضروری است.

این تحقیق در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با پنج تیمار و چهار تکرار در ایستگاه تحقیقات کشاورزی داراب فارس انجام شد (1389 تا 1393). تیمارهای تحقیق عبارت بودند از 1) کم خاکورزی (شخم با خاک ورز مرکب و کاشت با خطی کار)، 2) کشت مستقیم گندم (رقم چمران) و کنجد (رقم داراب2) به مدت چهار سال، 3) کشت مستقیم گندم در سال های اول، دوم و چهارم و کشت مرسوم آن در سال سوم وکشت مستقیم کنجد به مدت چهار سال، 4) کشت مستقیم کنجد در سال های اول، دوم و چهارم و کشت مرسوم آن در سال سوم وکشت مستقیم گندم به مدت چهار سال و 5) خاک ورزی مرسوم (شخم با گاوآهن برگرداندار، دوبار دیسک و لولر و کاشت با خطی کار). نتایج نشان داد که روش های خاک ورزی حفاظتی باعث افزایش رطوبت خاک (حداکثر 50 درصد) و کربن آلی خاک (حداکثر 138 درصد) شدند. جرم مخصوص ظاهری خاک تحت تأثیر معنی دار روش خاک ورزی قرار نگرفت، اما نفود تجمعی و سرعت نفوذ آب در خاک تحت تأثیر تیمارهای خاک ورزی حفاظتی کاهش یافت (حداکثر 33 درصد). همچنین، روش های خاک ورزی حفاظتی به ویژه کم خاک ورزی انتشار دی اکسید کربن از خاک را نسبت به خاک ورزی مرسوم کاهش دادند (حداکثر 19 درصد). ضمنا روش های خاک ورزی حفاظتی در مقایسه با خاک ورزی مرسوم، باعث کاهش معنی دار عملکرد کنجد (حداکثر عملکرد کنجد در روش حفاظتی 2011 کیلوگرم در هکتار و در روش مرسوم 2045 کیلوگرم در هکتار) نشدند. بنابراین در مناطق گرم استان فارس، روش های خاک ورزی حفاظتی می توانند جایگزین خاک ورزی مرسوم در تهیه زمین کنجد گردند.

امروزه استفاده از کودهای بیولوژیکی در راستای کشاورزی پایدار در حال گسترش است. به همین منظور چهار سطح نیتروژن (0، 60، 90 و 120 کیلوگرم در هکتار) به عنوان عامل اصلی و کود بیولوژیک سوپرنیتروپلاس به عنوان عامل فرعی (عدم مصرف و مصرف) بر عملکرد و اجزای عملکرد سه رقم کنجد (ناز، اولتان و ورامین) به عنوان عامل فرعی فرعی در یک آزمایش کرت های دو بار خرد شده در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار اجرا شد. نیتروژن تاثیر معنی داری روی تعداد کپسول در بوته، تعداد دانه در کپسول، وزن هزار دانه، تعداد شاخه فرعی و عملکرد دانه در هکتار داشت. مصرف کود بیولوژیک درصد باروری گل را افزایش داد و تعداد کپسول در بوته را فقط در رقم ورامین افزایش داد. کود بیولوژیک بر عملکرد دانه تاثیر معنی داری داشت و باعث افزایش تقریبا 10 درصدی عملکرد دانه نسبت به حالت عدم مصرف شد. ارقام به طور معنی داری از لحاظ تمامی صفات با هم اختلاف داشتند. با توجه به معنی دار شدن اثر متقابل بین رقم و نیتروژن برای عملکرد دانه کنجد و در نظر گرفتن هزینه و مشکلات زیست محیطی ناشی از مصرف کودها برای دستیابی به عملکرد مطلوب کنجد در رقم اولتان (3240 کیلوگرم در هکتار) مصرف 60 کیلوگرم نیتروژن و در رقم ناز (2971 کیلوگرم در هکتار) و ورامین (2319 کیلوگرم در هکتار) مصرف 90 کیلوگرم نیتروژن در هکتار توصیه می شود. در مجموع رقم اولتان از لحاظ عملکرد دانه نسبت به رقم ناز و رقم ناز نسبت به ورامین برتری داشت.